WYKŁADY Z HISTORII SZTUKI
oprac.: mgr Krystyna Ziembińska

STR. DOMOWA

SZT. PREHISTORYCZNA

SZT. STAROŻYTNA

SZT. ŚREDNIOWIECZNA

SZT. NOWOŻYTNA

SZT. NOWOCZESNA

SZT. WSPÓŁCZESNA

LINKI

SZTUKA EUROPEJSKIEGO ŚREDNIOWIECZA V - XV w.
Sztuka średniowiecza ukształtowała się w wyniku współdziałania różnorodnych czynników. Były to wpływ kultur antycznych , zwłaszcza Grecji i Rzymu, ludów barbarzyńskich, wpływy arabskie. Religia chrześcijańska jako jednolity system, będąc religią państwową i powszechną scalił te różnorodne czynniki bogacąc je o dodatkowe własne problemy. Tysiącletni okres trwania średniowiecza, mimo licznych przemian politycznych i społecznych charakteryzował się jednolitością powszechnie przyjętego chrześcijaństwa kierującego wszelką działalnością twórczą.
Sztuka bizantyjska:
Wędrówki ludów IV - V w. przyspieszyły podział cesarstwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie (395r) a później upadek zachodniej części cesarstwa (476r.) Od VI w. datuje się początek ustroju feudalnego, zarówno na terenie Bizancjum jak i Europy Zachodniej. Cesarz był władcą absolutnym, reprezentował państwo i wiarę.
Sztuka gloryfikowała władcę, pełniła też funkcje religijną i dekoracyjną. Była to sztuka wyrafinowana, przepojona atmosferą dworu rozmiłowanego w zbytku lecz o obyczajach ujętych w ścisłe rygory. Rozkwit tej kultury przypada na panowanie cesarza Justyniana. Ośrodkami kultury są: Konstantynopol i Rawenna.
Upadek Bizancjum przypada na r.1453 - podbicie Konstantynopola przez Turków.
Architektura: Do najwybitniejszych zabytków architektury sakralnej należą kościoły Rawenny (płn. Italia): San Apollinare Nuovo, San Apollinare in Classe, San Vitale oraz kościół Świętej Mądrości Bożej ( Hagia Sophia) w Konstantynopolu. Ten ostatni może być uważany za symbol estetycznej i religijnej myśli w Bizancjum. Zbudowany w latach 532-537 stanowi połączenie dwóch koncepcji architektonicznego rozplanowania: podłużnej i centralnej. Nowatorsko rozwiązana jest konstrukcja kopuły. Jej czasza opiera się za pośrednictwem pierścienia - bębna na wypukłych trójkątach -tzw. żaglach. Naciska więc wyłącznie na naroża kwadratu, w który jest wpisana, w związku z tym, tylko w tych punktach wymaga podpory. Pozwoliło to stworzyć wielkie wnętrze z dominantą kopuły.
Ważnym czynnikiem współdziałającym z architekturą było światło, wprowadzone do wnętrza jako element kompozycyjny. ( okna umieszczone w bębnie kopuły optycznie zmniejszają jej ciężar.)
Kościoły bizantyjskie na zewnątrz surowe i proste oszałamiają bogactwem dekoracji wnętrza. W architekturze bizantyjskiej rozwija się typ kościoła centralnego - na planie krzyża greckiego ( np. kościół Św. Marka w Wenecji, świątynie na terenie Rusi i w krajach bałkańskich).
Kościół San Vitale w Rawennie założony jest na planie ośmioboku krytego kopułą. Wnętrze bardzo bogato zdobione mozaikami. Podobnie bogata dekorację ma mauzoleum Galii Placydii w Rawennie. Galii Placydii".
Malarstwo: W Bizancjum rozwija bujnie malarstwo mozaikowe. Najpiękniejsze mozaiki powstały w kościołach Rawenny. Do najlepiej zachowanych należą mozaiki przedstawiające cesarza Justyniana i jego żonę Teodorę wraz z orszakiem, umieszczone w prezbiterium kościoła San Vitale. Pozy, gesty, układ szat są dostojne i schematyczne. Twarze natomiast są portretami wiernie odtwarzającymi rysy pary cesarskiej i wyższych dostojników.
W Bizancjum rozwija się też malarstwo ikon. Słowo eikon oznacza w języku greckim obraz, wyobrażenie. Ikony służyły do modlitwy. Istniały ścisłe przepisy określające sposób ich malowania.
Malowidła te przedstawiały świętych. Złote tło symbolizowało rzeczywistość ponadczasową , niezmienne układy podporządkowane były myśli o wieczności, zawierały treści teologiczne. Kompozycja ikon jest zawsze centralna i statyczna, postacie malowane płaską plamą, obwiedzioną ciemnym konturem, gesty i ruch dostojny.
Malarstwo bizantyjskie silnie oddziaływało na Ruś i Bułgarię zwłaszcza w XIV i XV w. Sławę w tym czasie zdobyło dwóch malarzy: Teofan Grek z Bizancjum i zakonnik Andrej Rublow z Rusi (por. obrazek: Matka Boska z Dzieciątkiem).
W Bizancjum nie rozwija się rzeźba figuratywna. Bujnie natomiast rozwija się rzemiosło artystyczne. Najwybitniejsze dzieła to przedmioty związane z kultem religijnym. Są to relikwiarze, krzyże, oprawy ksiąg, kielichy i naczynia liturgiczne.

Literatura:
Jadwiga Kłosińska : Sztuka bizantyjska, W-wa, 1975, Wiedza Powszechna
Henri Stern: Sztuka bizantyjska, W-wa, 1975, WaiF
Wojsław Mole: Ikona Ruska, W-wa, 1956 Sztuka

Warunki rozwoju sztuki.
Przyjęcie chrztu przez władce Franków Klodwiga (507r.) rozpoczęło chrześcijańskie dzieje Zachodniej Europy. Poprzez chrześcijaństwo, ta część Europy dołączyła do wpływów Bizancjum, Egiptu a od VII w. także Arabów i całej kultury islamu , dzięki bliskiemu sąsiedztwu (Hiszpania), podbojom oraz drogą handlową.
W tym czasie kultura grecko - rzymska na Zachodzie Europy przeżywała okres upadku. Jedynym nośnikiem kultury antycznej były klasztory, przede wszystkim benedyktyńskie. Pierwszym okresem rozwoju kulturalnego były czasy panowania Karola Wielkiego. Kolejnym okresem rozwoju były czasy panowania Ottonów w Niemczech.
Masowość wypraw krzyżowych oraz ruch pielgrzymkowy przyczyniły się do rozkwitu handlu i do wymiany kulturalnej z ludami Wschodu.
Sztuka przedromańska VIII -X w.:
Karol Wielki w swej stolicy, Akwizgranie, skupił międzynarodowa rzeszę uczonych i wybitnych przedstawicieli sztuki. Sztuka miała więc charakter dworski. Zabytkiem tamtej epoki jest kaplica pałacowa w Akwizgranie wzorowana na San Vitale z Rawenny.
Na wysokim poziomie stało malarstwo miniaturowe. Najważniejszymi ośrodkami miniatorstwa były klasztory benedyktyńskie w Saint Denis, Reims, Sent Gallen.
Sztuka Ottonów w X w. przygotowuje grunt pod styl romański. Sławne są ośrodki miniatorstwa w Kolonii, Reichenau, Trewirze.
Styl romański X - XIII w.:
Architektura: Funkcja architektury romanskiej była podwójna: religijna i obronna. Kościoly spełniały też rolę twierdz. Budowle o grubych murach, małych, wąskich oknach, zwartej, zamkniętej kompozycji, składające się z prostych brył geometrycznych, były ciężkie, surowe i monumentalne. Wzorem był tu kościół opactwa benedyktyńskiego w Cluny.
Plany kościołów romańskich są podłużne , w kształcie krzyża łacińskiego. Prezbiterium zamknięte półkolistą apsydą. Korpus budowli podzielony na trzy nawy oddzielone od siebie filarami lub kolumnami. Głównym elementem konstrukcyjnym jest łuk półkolisty. Założenia były przeważnie bazylikowe z systemem wiązanym ( każdemu kwadratowemu przęsłu nawy głownej odpowiadają dwa kwadratowe przęsła naw bocznych).
Prócz założenia bazylikowego istniał system halowy ( wszystkie nawy jednakowej wysokości).We wnętrzu kościoła występują galerie - empory, oddzielone od nawy głównej arkadami. Na zewnątrz urozmaicano płaszczyzny murów podziałami za pomocą kamiennych lizen i fryzów arkadowych. Odrzwia z bogatym obramowaniem stanowiły ozdobny portal, w którym nad drzwiami umieszczano półkolisty, rzeźbiony tympanon.
FRANCJA.
Ma wiele kościołów pielgrzymkowych z bogatą dekoracją rzeźbiarską. Np.: kościoły w Vazelay, Tuluzie, Poitiers, Autun.
ANGLIA.
Np.: katedra w Canterbury, Peterborough, Norwick.
NIEMCY.
Kościoły niemieckie omawianego okresu charakteryzują się dużą ilością wież. Np.: kościoły w Hildesheim, Wormacji, Moguncji.
HISZPANIA.
Jest tu wiele kościołów pielgrzymkowych obficie zdobionych rzeźbami i freskami Np.: w Compostelli, Toledo.
WŁOCHY . Architektura romańska we Włoszech pozbawiona jest charakteru obronnego, jest lekka. Np.: katedra, baptysteriumi , campanilla w Pizie, kościół San Miniato we Florencji.
Rzeźba: W rzeźbie romańskiej występuje zjawisko zwane " prawem ram" ponieważ kompozycja rzeźbiarska musiała być dostosowana do ram wyznaczonych przez architekturę. W związku z tym rzeźba ta nabiera cech dekoracyjnych. Względami kompozycyjnymi uwarunkowane były też deformacje rzeźbionych postaci. Rzeźby związane tematycznie z religią miały funkcję pouczającą, dydaktyczną. Były rodzajem księgi religijnej dla nie umiejących czytać.
W Niemczech rozwijała się sztuka odlewnictwa w brązie zwana toreutyką np.: drzwi kościoła Św. Michała w Hildesheim.
Malarstwo: Najpopularniejsze było iluminatorstwo - sztuka zdobienia ksiąg. Miniatury wykonywano farbami , ozdabiając zlotem, srebrem lub purpurą. Środkami wyrazu są: płaska plama silnie nasyconej barwy i ciemny kontur. Od XII w. nastąpił rozwój witrażu poruszającego tematykę religijną i podobnie jak rzeźba pełniącego rolą nauczającą ( biblia pauperum). Malarstwo ścienne (fresk suchy) i sztalugowe (tempera na drewnie) było mniej popularne.
Styl romański w Polsce X - XIII w.
Przyjęcie chrztu w 996r. za pośrednictwem Czech, z Rzymu związało kulturę polską z kręgiem kultury łacińskiej. Najstarsza budowlą kamienną jest odkryta na Wawelu rotunda Marii Panny z X w. Romańskimi budowlami są też: zrekonstruowany kościół w Tumie pod Łączycą , Kościół Św. Andrzeja w Krakowie.
Zabytkiem plastyki w technice odlewniczej są "Drzwi gnieźnieńskie" ok. 1170r. z brązu.
Rzeźbę w kamieniu reprezentują portale we Wrocławiu obecne w kościele Św. Marii Magdaleny,oraz portal w Sulejowie a także cztery kolumny o rzeźbionych trzonach w Strzelnie.
Jedynym reliktem malarstwa sztalugowego jest odkryty w Dębnie fragment ołtarza z postaciami Św. Agnieszki i Św. Katarzyny.

Literatura:
Jacques Le Goff. Kultura średniowiecznej Europy, W-wa, 1970, PWN
Jean Gimpel. Jak budowano w średniowieczu, W-wa 1964, Czytelnik
Teresa Mroczko, Polska sztuka przedromańska i romańska, W-wa, 1978 WAiF

Warunki rozwoju sztuki:
Wraz z dynamicznym rozwojem miast w XII / XIII w. powstała warstwa mieszczańska, tworząca własną kulturę, gdzie realne znaczenie miał pieniądz i przedmiot z jego wartością handlową. Była to kultura o podstawach materialnych i charakterze masowym. Dwory feudalne natomiast wytwarzały rodzaj elitarnej rycerskiej kultury dworskiej o charakterze świeckim.
Klasztory były nadal centrami myśli filozoficznej ( rozwijającej się także na uniwersytetach), muzyki kościelnej (gregoriańskiej), iluminatorstwa. Wysubtelnienie uczuć religijnych doprowadzi ło do wzrostu żarliwości religijnej. Jej wyrazem jest mistycyzm, efektem zaś masowość i zapał pierwszych wypraw krzyżowych, wznoszenie wspaniałych katedr.
Artyści tego czasu byli rzemieślnikami zrzeszonymi w cechach miejskich.
Architektura.
Kościoły były symbolem czasów. O ich wielkości i dekoracyjności decydowały często czynniki ambicjonalne. Miasta prześcigały się w demonstrowaniu swoich możliwości, dlatego ogrom i strzelistość gotyckich katedr świadczyły o bogactwie fundatorów. Bryły katedr były dynamiczne , lekkie, silnie rozczłonkowane. Aby uzyskać ten efekt zastosowano nawą konstrukcję. Po raz pierwszy zastosował ją opat Sugeriusz (Suger) w kościele Saint Denis pod Paryżem w roku 1144. Polegała one na stworzeniu silnego szkieletu konstrukcyjnego złożonego z żeber, krzyżujących się i dźwigających sklepienie. Najbardziej obciążone punkty konstrukcyjne zostały podparte od zewnątrz łukami przyporowymi (por.obrazek). W efekcie ściany nie pełniły już roli nośnej i można było je przepruć ogromnymi oknami. Sylwetka budowli stała się lekka i smukła.
Na bazie sklepienia krzyżowo - żebrowego rozwinęło się wiele odmian sklepienia: gwiaździste, sieciowe, wachlarzowe, palmowe, kryształowe. Główną rolę dekoracyjną spełniają same elementy konstrukcyjne.
W architekturze świeckiej wyróżniają się ratusze i kamienice miejskie. Powstają tez warowne zamki, miejskie mury obronne, arsenały. Wszystkie te budowle, podobnie jak sakralne, cechuje wertykalizm, podkreślany spadzistymi dachami, wysokimi oknami zakończonymi łukami ostrymi. Charakterystycznymi przykładami architektury gotyckiej są:
we Francji: katedry w Paryżu, Chartres, Amiens, Reims, Laon.
Twierdze w Carcasonne, Avignon.
w Anglii: katedry w Lincoln, Peterborough, Salsbury, Canterbury, York.
W Niemczech: katedry w Kolonii, Freiburgu, Naumburgu. W Niemczech materiałem budowlanym jest cegła.
We Włoszech: styl gotycki spotykamy tylko na północy kraju. Np. katedra w Mediolanie.
Rzeźba:
Pełnoplastyczna rzeźba gotycka podległa pewnym przekształceniom. W II poł XII i w. XIII ma ona charakter klasyczny np.: postacie fundatorów z katedry w Naumburgu ( Ekehard i Uta). W XIV i XV w. rzeźby nabierają charakteru ekspresyjnego, dramatycznego (np. kamienne i drewniane krucyfiksy). W XV w. pojawiają się charakterystyczne wizerunki " Pięknych Madonn". Ustawione w pozie silnego kontrapostu , są pełne wdzięku, delikatności i elegancji. Szaty układają się w łagodne, miękkie fałdy.
Malarstwo:
Wszystkie cechy stylu gotyckiego znalazły odbicie w malarstwie miniaturowym, które w XIII i XIV wieku przeżywało największy rozwój. W XIV w. rozwinęło się też malarstwo freskowe, całkowicie podporządkowane architekturze.
W XV w. rozwija się malarstwo sztalugowe, reprezentowane przez technikę tempery na drewnie. W tej technice powstają wielkie obrazy ołtarzowe, złożone z kilku części (poliptyki). Malarstwo XV w. ma charakter międzynarodowy dzięki szkołom artystów, gdzie odbywała się nieustanna wymiana między tradycją włosko - bizantyjską a tradycją Europy Zachodniej i Północnej. Charakterystyczną dla gotyku dziedziną sztuki był witraż. Wielkie okna kościołów podzielone maswerkami wypełniano witrażami, których zadaniem było ubogacanie wnętrza i pouczanie wiernych (biblia pauperum). Do najpiękniejszych witraży należą witraże z katedry w Chartres i Augsburgu.
Styl gotycki w Polsce:
Poł. XIII - poł XVI w.. Bryły kościołów w Polsce różnią się od katedr zachodnich. Są zwarte, kubiczne, dość ciężkie. Podyktowane to jest względami klimatycznymi i możliwościami materiałowymi.
Ukształtowały się tez lokalne odmiany gotyku w Polsce. Najpiękniejsze przykłady to kościoły: Krakowa, Wrocławia, Torunia, Gdańska.
Dobrze zachowanym zespołem obronnym jest zamek w Malborku.
Najpiękniejszymi przykładami rzeźby gotyckiej są: nagrobek Kazimierza Wielkiego w katedrze wawelskiej, Madonna z Krużlowej, Madonna z Wrocławia, rzeźby Wita Stwosza a w szczególności rzeźbiony i polichromowany ołtarz dla kościoła Mariackiego w Krakowie. To dzieło Wita Stwosza stoi na pograniczu gotyku i renesansu.
Okres rozkwitu polskiego malarstwa ołtarzowego przypada na XV w. Wyróżniają się malarze ze Szkoły Sądeckiej, w której cechy rodzime spotkały się z wpływami bizantyjskimi i włoskimi.
Wielki rozkwit w okresie gotyku przeżywa tez rzemiosło artystyczne. Spośród pięknych mebli, wyrobów z żelaza, opraw ksiąg, wyróżniają się dzieła sztuki sakralnej: monstrancje, kielichy, relikwiarze.
Rzeźbę dekoracyjną w drewnie reprezentują stalle z Pelplina , pochodzące z końcowego okresu gotyku zwanego płomienistym.

Literatura:
Jean Gimpel, Jak budowano w średniowieczu, W-wa. 1968. PWN
Georges Duby, Czasy katedr. Sztuka i społeczeństwo 980-1420. W-wa. 1986. PIW
Janusz Kębrowski, Polska sztuka gotycka. W-wa. 1976. WaiF.