oprac.: mgr Krystyna Ziembińska
|
STR. DOMOWA SZT. PREHISTORYCZNA SZT. STAROŻYTNA SZT. ŚREDNIOWIECZNA SZT. NOWOŻYTNA SZT. NOWOCZESNA SZT. WSPÓŁCZESNA LINKI |
 Największe znaczenie dla rozwoju sztuki w Egipcie miały warunki geograficzne oraz religia pozostająca w ścisłym związku z ustrojem. Regularne wylewy Nilu wyznaczały stały rytm zajęć, regulowały tryb życia Egipcjan. Religia miała charakter politeistyczny (wielobóstwo). Decydujące znaczenie miała wiara w życie pozagrobowe. Chronologiczny podział dziejów: Architektura: Architekturę Egiptu można podzielić na: grobowcową (sepulkralną ) i świątynną ( sakralną). Pierwotną formą grobowca była mastaba - budowla o ukośnych ścianach z kamienia lub cegły. Komora grobowa znajdowała się pod ziemią. Faraonowie wznosili grobowce - piramidy. Do najstarszych należy piramida schodkowa Dżesera (Stare Państwo). Z tego samego okresu pochodzi zespół grobowców w Gizie , na który składają się piramidy: Cheopsa, Chefrena, Mykerinosa, sfinks o twarzy faraona Chefrena, kompleks swiątyń grobowych oraz mastaby wyższych urzędników. W okresie Nowego Państwa wykształciła się forma grobowców kutych w skale. Największa ich liczba znajduje się w Doline Królów i Dolinie Królowych naprzeciw Karnaku i Luksoru. Tu znajduje się też grobowiec Tutenchamona odkryty w 1922r. Świątynie: W zależności od sposobu wykonania są to świątynie kute w skale lub wolno stojące. Do najsławniejszych kutych w skale nalezą: świątynia Ramzesa II i Nefertari w Abu Simbel. W okresie Nowego Państwa uformowany został kanon budowy świątyń wolno stojących. Ilustruje go świątynia Chonsu w Karnaku, lub Horusa w Edfu. Właściwą świątynię poprzedza tam poprzedza aleja sfinksów wiodąca od przystani na Nilu. Wejście do świątyni znajduje się między dwiema wieżami (pylonami). Wszystkie pomieszczenia świątynne następujące po sobie były coraz mniejsze. Cechą wyróżniającą architektury egipskiej jest jej monumentalizm. Stosowane są formy zwarte, wielkie, silnie uproszczone, ciężkie i statyczne. Rzeźba: Monumentalna rzeźba egipska - posągi władców i bóstw wykonywano w granicie i bazalcie, drobne rzeźby w drewnie i glinie. Rzeźbę pełną i reliefy malowano (polichromowano). W rzeźbie monumentalnej obowiązywał kanon, stosowany od okresu Starego państwa. Układ frontalny, twarz i ciało faraona i bóstwa w ponadczasowej młodości. W rzeźbie oficjalnej stosowano hierarchię wielkości postaci uzależnioną od funkcji społecznej portretowanych. Cech rzeźby to: dostojeństwo, surowość, prostota, statyka. Relief i Malarstwo: Zdobią one mury i kolumny grobowców i świątyń. Tematyka to: sceny religijne, sceny batalistyczne, polowania, sceny z uczt, zajęcia codzienne. Funkcja reliefów i malowideł była podwójna: ideologiczna i dekoracyjna. Podobnie jak w architekturze i rzeźbie także w malarstwie i reliefie obowiązywał kanon. Schemat postaci ludzkiej polegał na przedstawieniu głowy profilem, oka na wprost, tułowia na wprost, nóg profilem. Jest to wynik przedstawiania wiedzy o świecie a nie obserwacji. Przestrzeń również ukazywano w sposób umowny ( tak zwana perspektywa: rzędowa, kulisowa, hieratyczna, topograficzna). Malarstwu i reliefom towarzyszyły znaki pisarskie - hieroglify, które rozwinęły się z pisma obrazkowego. Najważniejszymi środkami wyrazu były: płaska plama czystej barwy i cienki kontur. Sztuka czasów Echnatona: Faraon Amenhotep IV - Echnaton panował w latach 1379 -1362. Zerwał z politeizmem, zainaugurował kult jednego boga-słońca Atona. Przeniósł stolicę do Tell el Amarna. Zerwał z kanonem przedstawieniowym. Portrety Echnatona i jego żony Nefretete ukazują realistycznie rysy pary królewskiej, a nawet wady budowy ciała. Najpopularniejszym dziełem okresu Tel el-Amarna jest rzeźbiarskie popiersie królowej Nefretete. Lektura: Kazimierz Michałowski, Nie tylko piramidy, W-wa 1966. Wiedza Powszechna. Zenon Kosidowski, Gdy slońce było bogiem, W-wa 1969 Iskry. Jadwiga Lipińska, Sztuka egipska, W-wa 1982 WaiF Sztuka ŚWIATA, tom 1, W-wa 1989 Arkady  Sztuka sumeryjska i akadyjska Mezopotamia to tradycyjna nazwa obszarów leżących między Eufratem a Tygrysem (Międzyrzecze). Była to kolebka wielu starożytnych cywilizacji. Stworzono tam pismo klinowe, którego odczytanie dało możliwość poznanie dziejów tego regionu. W ósmym tysiącleciu p.n.e. pojawiły się w Mezopotamii stałe osady. Na południu zamieszkiwał lud Sumerów. Na przełomie IV i III tysiąclecia p. n. e. Mezopotamia staje się "rajskim ogrodem Edenu" - krajem o kwitnącej gospodarce rolnej. Sumerowie wynaleźli koło garncarskie a także nauczyli się wytapiać miedź. Architektura: Urodzajna dolina Eufratu i Tygrysu nie posiadała lasów ani kamieniołomów. Materiałem budowlanym była więc cegła suszona na słońcu. Charakterystyczną budowlą sakralną Sumerów był zigurat - monumentalna wieża schodkowa, kondygnacyjna, na szczycie której stała niewielka świątynia. ( np. Zigurat w Ur) Rzeźba: Decydującą cechą była funkcja magiczna rzeźby. W sztuce Sumerów magiczne zadania spełniały figury tzw.orantów, które stawiano w świątyni u stóp bóstwa. Przedstawiano je zawsze jednakowo według obowiązującego kanonu: w postawie adoracji, ze splecionymi rękami i wyrytą inskrypcją modlitwy (np. Gudea , władca miasta Lagasz). Około 2500r. p.n.e. sumeryjskie miasta państwa chylą się ku upadkowi. Władzę przejmują Akadowie, którzy przyswajają sobie pismo i sztukę Sumerów. Najazdy plemion ościennych powodują upadek kultury i struktur politycznych. Dopiero ok. 1792r. p.n.e. babiloński król Hammurabi jednoczy kraj i zapoczątkowuje okres babiloński ( Kodeks Hammurabiego). Zburzenie Babilonu w XIII w. p.n.e., daje możliwość ukształtowania na tym terenie monarchii asyryjskiej. Jednak początkowo sztuka pozostaje pod wpływem sztuki babilońskiej. Później wypracowane zostały własne cechy. Materiałem budowlanym była cegła suszona i wypalana. Szczególnie wspaniale rozbudowanym miastem była Niniwa. Rzeźbiarska dekoracja pałaców asyryjskich składa się głównie z reliefów (np.ranna lwica, oraz reliefy ukazujące brodatych wojowników, reliefy z polichromowanej ceramiki przedstawiające zwierzęta). Zabytki tej sztuki można oglądać w Muzeum Pergamońskim w Berlinie. Literatura: Marian Bielicki: Zapomniany świat Sumerów. W-wa, 1973 ,PIW. Krystyna Gawlikowska: Sztuka Mezopotamii, W-wa,1975 Wiedza Powszechna Antoni Mierzejewski : Sztuka starożytnego Wschodu, W-wa, 1983, WAiF. 
 W ciągu 2 tysiąclecia p.n.e. w obszarze Morza Egejskiego rozwiją się kultury: kreteńska zwana minojską, kultura cykladzka na wyspach i kultura helladzka w Grecji właściwej. Odmianą kultury helladzkiej jest kultura mykeńska (od Myken na Peloponezie). Grecy przechowali pamięć o świetności Krety. Z wyspy tej wywodzili początki własnej kultury. Przekazywali mit o pałacu króla Minosa w Knosos, zbudowanym przez architekta Dedala i potworze Milotaurze mieszkającym w labiryncie pałacu. Na Krecie materiałem budowlanym był kamień. Na całość budowli pałacowych składały się liczne pomieszczenia związane z krajobrazem, ustawione na różnych poziomach gruntu i na rozległym terenie. Stropy podparte były grubymi okrągłymi kolumnami, wąskimi u dołu a rozszerzającymi się u góry. Powierzchnie kolumn i ścian pokryte były malowidłami, świadczącymi o spokojnym i wygodnym życiu Kreteńczyków. Ich zamiłowanie do luksusu i wytworności widoczne jest w tematyce fresków (np. tzw. Paryżanka z Knossos). Ceramika kreteńska( podobnie jak mal. ścienne) dekorowana była malowidłami tematycznie związanymi z morzem i igrzyskami (pływające delfiny, skoki młodzieńców przez byka). Odmienny charakter miała kultura Myken. Reliktami tej kultury są tak zwane "Mury Cyklopowe". Są to konstrukcje z ogromnych dopasowanych do siebie głazów, okalające obronne zamki (por. Lwia Brama). W środku zamku znajdowała się duża sala zwana megaronem, miejscem na ognisko i dymnikiem. Achajowie mieszkający w Mykenach byli wojownikami. Stworzyli kulturę surową i nie wyrafinowaną. Przykładem architektury Myken są też grobowce w typie tolosu (Skarbiec Atreusa uważany też za grób Agamemnona). Jest to grobowiec kopułowy ze starannie przyciętych i ułożonych kamieni z tzw. kopułą pozorną. W grobowcach znaleziono klejnoty, broń i maski ze złota, które układano na twarzy zmarłego.  Kulturę Starożytnej Grecji dzielimy na trzy okresy:
-Klasyczny : V do poł. IV w.p.n.e. -Hellenistyczny: od poł IV do I w. p.n.e. Już w okresie archaicznym wykształciła się sakralna architektura grecka. Początki tej architektury to skromne świątynie wzorowane na megaronie. Była to budowla z dwuspadowym dachem, opartym od frontu na kolumnach. Ludność nie miała wstępu do wnętrza. Przez otwarte podwoje czciła posąg bóstwa. Wyróżniamy trzy style - porządki wg których wznoszono świątynie greckie: Architektura: Świątynie greckie włączone są w krajobraz. Nie dominują nad nim. Panuje w nich harmonia i ład kompozycyjny. W budowlach stosowano precyzyjne wyliczenia matematyczne w celu osiągnięcia wrażenia doskonałości proporcji i perfekcji wrażeń optycznych ( np. trzony kolumn mają wybrzuszenia w środku, kolumny narożne odchylone są na zewnątrz.) Piękno porządków greckich leży w prostocie konstrukcji, jasności formy i szlachetności materiału z którego były zbudowane. Piękno utożsamiali Grecy z ładem, harmonią, regularnością, prawidłowością. Obowiązywał umiar w dekoracjach, logika, spokój i powaga. Najokazalszy kompleks świątynny wzniesiono w Atenach na wzgórzu Akropolis (Akropol). Na Akropol wiodą szerokie, zadaszone schody - Propyleje ( styl dorycki). Z boku znajdowała się Pinakoteka,z przeznaczeniem na zbiór obrazów. Było to pierwsze w świecie muzeum. Na prawo od wejścia stoi mala świątyńka Nike - w stylu jońskim. W głębi wznosi się Partenon poświęcony Atenie - w porządku doryckim. Na lewo od Propylejów stoi Erechtejon - poświęcony Atenie i Posejdonowi, z przedsionkiem gdzie zamiast kolumn ustawione są posągi kobiet tzw.kariatydy. Wolne miejsca między świątyniami wypełniały posągi. Obok Partenonu stał brązowy , złocony posąg Ateny Promachos - dzieło Fidiasza. Zarówno świątynie jak i posągi były polichromowane. Podobnie jak budowle sakralne, na podstawie obliczeń matematycznych budowane były teatry, wykorzystujące ukształtowanie terenu ( teatr Dionizosa w Epidauros). Rzeźba: W okresie archaicznym rzeźby są zwartymi, zamkniętymi, statycznymi bryłami o bezosobowych twarzach, ponadczasowej młodości. Świadczą jednak o zainteresowaniu pięknem ludzkiego ciała. (por. Hera z Samos, Woźnica z Delf). W okresie klasycznym działają wybitni rzeźbiarze: Myron (Dyskobol),Fifiasz( Atena Promachos, Zeus Olimpijski, rzeźby fryzów i tympanonu Partenonu), Poliklet ( Diadumenos). W rzeźbach tych widoczne jest dążenie do sformułowania kanonu piękna, zainteresowanie anatomią i doskonałością proporcji (obliczanie proporcji wg długości nosa) a także obserwacja ruchu (zastosowanie kontrapostu). Materiałem rzeźbiarskim jest głównie biały marmur. Istnieją też odlewy z brązu. W IV w. p.n.e. występuje większa idealizacja. Prace takich rzeźbiarzy jak : Skopas, Praksyteles, Lizyp wyrażają delikatność, liryzm, poetyckość. W okresie hellenistycznym powstają dzieła pełne dynamiki i ekspresji (por.Nike z Samotrake). Wiele jest rzeźb grupowych o zawiłym, skomplikowanym układzie kompozycyjnym ( Grupa Laokona, Byk Farnezyjski). Szczególnie interesowano się zagadnieniem wyrażenia ekspresji: ból, cierpienie, rozpacz, rezygnację wyrażają posągi hellenistyczne raczej ruchem niż wyrazem twarzy. Płaskorzeźbę hellenistyczną reprezentują reliefy Ołtarza z Pergamonu. Uderza tu spiętrzenie form, wir, gwałtowny ruch. Malarstwo: Nie zachowało się malarstwo ścienne. Grecy stosowali technikę enkaustyki (farba łączona na gorąco z woskiem pszczelim), przejętą później przez Rzymian. Z opisów wiemy że było to malarstwo realistyczne, wiernie przedstawiające naturę. Zachowało się natomiast malarstwo na ceramice. Wytworzono cztery style tego malarstwa: 1.geometryczny-ornament pasowy, silnie zgeometryzowany. 2. orientalizujący - zdobienia o motywach wschodnich: stylizowane kwiaty lotosu,palmy. 3.czarnofigurowy - czarne sylwety na białym lub czerwonym tle. 4.czerwonofigurowy - czerwone sylwety na czarnym lub żółtym tle. Tematyka malarstwa ceramicznego zaczerpnięta jest z mitologii i z życia codziennego. Środkami wyrazu tego malarstwa są: płaska jednolita plama koloru i cienka linia konturu. Lektura: Maria Ludwika Berhard "Sztuka Grecka" 1981 WAiF Jan Parandowski " Mitologia" 1957 Czytelnik Kazimierz Michalowski " Jak Grecy tworzyli sztukę" 1970 Wiedza Powszechna  Początek państwu rzymskiemu dało plemię Latynów (założenie Rzymu ok. VIII w. p.n.e. Kultura Rzymu opierała się często na wzorcach zaczerpniętych z kultury Etrusków. Rzymianie byli narodem wojowników i świetnych organizatorów, nastawionych praktycznie do życia. Dzieje państwa rzymskiego dzielą się na: epokę królewską do V w. p.n.e., okres republiki do 31r. p. n.e. i okres cesarstwa do V w. n.e. Kultura rzymska stała się na terenie Europy nośnikiem całej spuścizny kulturalnej starożytnego świata. Sztuka umacniała i gloryfikowała władzę (pałace ,pomniki),służyła religii politeistycznej (świątynie) i i zaspokajała potrzeby obywateli (amfiteatry, cyrki, łaźnie, bazyliki). Architektura: Nowością konstrukcyjną w architekturze rzymskiej jest stosowanie półkolistych łuków. Domy prywatne patrycjuszy - wille, to pomieszczenia zgrupowane wokół dwóch ośrodków: atrium- rodzaj hallu z sadzawką pośrodku i perystylu- wewnętrznego ogródka otoczonego kolumnowym portykiem. Bazyliki służyły do rozpraw sądowych i zawierania umów handlowych. Były to budowle o planie prostokątnym, podzielone kolumnadami na trzy lub pięć części. Amfiteatry przeznaczone do oglądania walk gladiatorów i dzikich zwierząt(np. Koloseum). Teatry rzymskie inspirowane były greckimi. Odeony służyły do popisów muzycznych i przykryte były dachami. Cyrki służyły do wyścigów rydwanów. Łaźnie - termy były to wielkie kompleksy budowlane, przeznaczone do spotkań towarzyskich i kąpieli. Zawierały biblioteki, boiska sportowe, baseny, ogrody(np. Termy Karakalli, Dioklecjana). Pomniki: Najpopularniejszym typem pomnika cesarskiego były łuki triumfalne. (np. Łuki: Tytusa, Trajana, Konstantyna). Innym typem pomnika były kolumny wolno stojące (np. Kolumna Trajana). Rzymianie byli także twórcami pomnika konnego(np. Pomnik Marka Aureliusza). Grobowce: Monumentalne mauzolea o kolistym kształcie (np. Cecylii Metelli). Świątynie często wzorowane na greckich, jednak stosujące kopuły i koliste plany budowlane (np. Panteon). Akwedukty i mosty to konstrukcje wykorzystujące półkolisty łuk złożony z kamiennych klinów. Doniosłym wynalazkiem Rzymian była zaprawa murarska i spoiwo podobne do betonu. Do historii przeszło imię architekta z I w. p. n. e. Witruwiusza , a jego traktat " O architekturze ksiąg dziesięć" stał się przewodnikiem architektów wieków późniejszych. Rzeźba: Rzeźba opiera się na wzorcach etruskich i greckich. Z czasów etruskich znane są rzeźby grobowe (np. terakotowy sarkofag małżonków z Caere i brązowy odlew wilczycy). Rodzime cechy sztuki Rzymian znalazły najpełniejszy wyraz w rzeźbionym portrecie. Popiersia portretowe powstawały na zamówienia prywatne. Ich celem było wierne odtworzenie rysów modela. Bez upiększeń i przerysowań przedstawiano wiek i szczególne cechy anatomiczne twarzy. Starano się też przekazać cechy charakteru i usposobienia portretowanego(realizm) Najczęściej stosowanym materiałem rzeźbiarskim był marmur. Rzymianie stosowali też rzeźbę reliefową (por. Kolumna Trajana) Malarstwo: Malowidłami ozdabiano ściany domów prywatnych ( zabytki w Herculanum i Pompei). W malarstwie sztalugowym stosowano technikę enkaustyki (np. portrety z El Fajum - Egipt). Popularna była mozaika. Ozdabiano nią posadzki i ściany. Niemal od początku istnienia malarstwa rzymskiego, widoczna jest dążność do ukazania złudzenia trójwymiarowej przestrzeni (modelunek światłocieniowy). Liternictwo: Litera rzymska tzw. Kaitała dała początek liternictwu Europy. W użyciu były litery duże i małe - majuskuła i minuskuła. Z niewielkimi zmianami używana jest do dziś. Liternictwo rzymskie dostosowane było do klasycznych reguł. Kompozycja napisu jest przejrzysta, czytelna, poważna. Każda litera może być wpisana w kwadrat lub koło, a zwężenia czy poszerzenia niektórych liter podyktowane są wymogami czytelności i walorami estetycznymi. Literatura: 1.Gilbert Charles Picard " Sztuka rzymska" 1979 WaiF 2. Anna Sadurska " W cieniu Panteonu" 1965 Wiedza Powszechna. Sztuka wczesnego chrześcijaństwa. Religia chrześcijańska jest religią monoteistyczną. Jej zasady zostały zawarte w Starym i Nowym Testamencie. Wiara, że Bóg jest ojcem wszystkich ludzi uwypukliła podstawowy rys religii i jej główne prawo moralne: miłość do Boga jako ojca i do ludzi jako braci. To przekonanie stało się powodem prześladowania chrześcijan, ponieważ nie oddawali czci boskiej cesarzowi i przyjmowali do swych gmin ludzi wszystkich narodowości, stanów, klas, również niewolników. Religia chrześcijańska szybko rozpowszechniła się na terenie całego cesarstwa rzymskiego. W 313r. cesarz Konstantyn wydał Edykt Mediolański wprowadzając równouprawnienie religii chrześcijańskiej. Od tej pory pojawi się architektura chrześcijańska. Wcześniej tworzono tylko malowidła na ścianach katakumb i rzeźbiono sarkofagi. Nowe treści religijne ubierano jednak w stara, tradycyjną formę (rzeźba Dobrego Pasterza). Ze względu na prześladowania posługiwano się symbolami ( krzyż, ryba, baranek, gołębica itd.). Budowle sakralne - kościoły były wzorowane na bazylikach rzymskich połączonych w planie z wizerunkiem krzyża łacińskiego. Literatura: 1.E. Jastrzębowska. "Sztuka wczesnochrześcijańska" 1988 WaiF 2.Wojsław Mole " Sztuka starochrześcijanska" 1948. Czytelnik |
|
